Metale ziem rzadkich (MZP) są kluczowymi surowcami dla nowoczesnej technologii i są one jedną z przyczyn geopolitycznych napięć, takich jak zainteresowanie Donalda Trumpa Grenlandią czy obietnice wsparcia dla Ukrainy ze strony USA. MZP to 17 pierwiastków, w tym 15 lantanowców (lantan, cer, prazeodym, neodym, promet, samar, europ, gadolin, terb, dysproz, holm, erb, tul, iterb, lutet) oraz skand i itr. Używane są w produkcji elektroniki, magnesów, laserów oraz w przemysłach takich jak motoryzacja czy energetyka odnawialna, gdzie ich zastosowanie staje się niezbędne. Na przykład, neodymowe magnesy są integralną częścią wielu urządzeń, od smartfonów po turbiny wiatrowe. Każda Toyota Prius zawiera ponad 10 kg lantanu w swoją baterię, a w smartfonach stosowane są niewielkie ilości europu dla ekranów dotykowych.

Chiny dominują na rynku wydobycia, kontrolując około 270 tys. ton z 390 tys. ton wydobycia metali ziem rzadkich na świecie w 2024 roku. USA pozostają na drugim miejscu z 45 tys. ton, a trzecie zajmuje Mjanma z 31 tys. ton. Poza tym na liście znajdują się Australia, Nigeria i Tajlandia z równą produkcją wynoszącą po 13 tys. ton. Jednak warto zauważyć, że Chiny zaczęły tym rynkiem dominować już w latach 90., gdy wiele krajów, w tym USA, podjęło decyzję o zaprzestaniu wydobycia z uwagi na niższe koszty w Chinach.

Amerykanie dostrzegli problem chociażby, gdy chińskie ministerstwo przemysłu badało, jak potencjalne ograniczenia eksportowe MZP mogą wpłynąć na program budowy myśliwców F-35. W odpowiedzi na te wyzwania, Stany Zjednoczone rozpoczęły prace nad wznowieniem wydobycia metali ziem rzadkich na własnym terytorium, traktując to jako sprawę bezpieczeństwa narodowego. Ostatnie lata przynoszą nowe regulacje mające na celu ograniczenie importu MZP. W marcu 2024 roku ogłoszono, że do 2027 ma powstać krajowy łańcuch dostaw MZP.

Jednak wciąż największym problemem pozostaje przetwórstwo. Chiny nie tylko dominują w wydobyciu, ale także w przetwarzaniu MZP, co w niektórych przypadkach sięga 99% globalnego rynku. Nawet jeśli MZP są wydobywane w innych krajach, często ostateczne przetwarzanie odbywa się w Chinach. Oferowane są subsydia dla firm, które chcą inwestować w przetwórstwo MZP w USA, co ma na celu zwiększenie niezależności od Chin.

W kontekście geopolityki, dostęp do MZP staje się strategicznym czynnikiem dla wielu krajów. Obecnie znane złoża MZP na całym świecie wynoszą około 90 milionów ton, z czego 44 miliony ton przypadają na Chiny, a drugie miejsce zajmuje Brazylia z 21 milionami ton, gdzie wydobycie w 2024 roku wynosiło zaledwie 20 ton. Wietnam, Indie, Australia, Rosja i inne kraje również posiadają złoża, lecz ich wydobycie jest nadal na niskim poziomie.

Warto również zauważyć, że Ukraina, pomimo posiadania wielu zasobów mineralnych, nie figuruje na mapie wydobycia metali ziem rzadkich, a Chiny mogą próbować wykorzystać niepewność związaną z tymi zasobami. Sytuacja geopolityczna w regionie może sprawić, że Ukraina stanie się obiektem zainteresowania, jeżeli potwierdzone zostaną doniesienia o jej zasobach metali ziem rzadkich, co w przyszłości może stworzyć nowe napięcia w relacjach międzynarodowych.