W ciągu ostatnich dwóch lat rynek kawy doświadczył niespotykanych wzrostów cen, co dotknęło również Polskę, gdzie kilogram kawy obecnie kosztuje średnio od 40 do 60 zł. Końcem 2024 roku, cena surowca arabiki osiągnie najwyższy poziom od 1977 roku, co jest efektem mniejszych zbiorów w Brazylii, Kolumbii i Wietnamie, spowodowanych anomaliami pogodowymi, głównie suszą. Tegoroczne prognozy przewidują, że zbiory w Brazylii mogą być mniejsze o około 12%.

Producenci kawy borykają się obecnie z problemami wynikającymi ze zmian klimatycznych oraz z innymi wyzwaniami jak niestabilność polityczna, niedobór pracowników na plantacjach, zakłócenia w transporcie i niesłabnący popyt na ziarna. W rezultacie brakuje arabiki i robusty – dwóch najpopularniejszych gatunków kawy. W tej sytuacji na rynku zaczyna pojawiać się kawa Excelsa, pochodząca z Afryki, szczególnie z Sudanu Południowego, ale również uprawiana w Indiach, Indonezji i Wietnamie.

Co ciekawe, kawa Excelsa może wkrótce zyskać na znaczeniu, ponieważ jej drzewa mają głęboko osadzone korzenie i potrafią przetrwać w ekstremalnych warunkach, takich jak wysokie temperatury i susza. Dodatkowo, Excelsa jest bardziej odporna na choroby, co czyni ją atrakcyjną alternatywą dla plantatorów, którzy zmagają się z plagą kawowej rdzy (Hemileia vastatrix).

Choć obecnie Excelsa stanowi zaledwie 1,5% światowej produkcji kawy, jej drzewa mogą osiągać wysokość do 20 metrów, przy czym zazwyczaj są przycinane w celu ułatwienia zbiorów. Warto zaznaczyć, że Excelsa, pierwotnie klasyfikowana jako odrębny gatunek, została w 2006 roku zaliczona do kawy liberyjskiej (Coffea liberica), która również wykazuje większą odporność na szkodniki.

Ziarna Excelsy mają unikalny, asymetryczny kształt, są większe niż ziarna arabiki czy robusty, a ich aromat jest drzewny i lekko owocowy, co różni się od popularnych gatunków kawy. Choć Excelsa może być postrzegana jako mniej aromatyczna, jej zyskująca na popularności, staje się szansą dla plantatorów w walce z kryzysem na rynku kawy.

W Sudanie Południowym trwają obecnie testy związane z uprawami odmiany Excelsa, a wyniki sugerują, że drzewa te są bardziej odporne na wysokie temperatury. To może przyciągnąć komercyjnych nabywców z Stanów Zjednoczonych. Jednakże, aby zdobytą popularność przekształcić w opłacalność, produkcja musi wzrosnąć, co stanowi wyzwanie, z uwagi na niewielkie obecnie plantacje tej kawy na świecie.

Zagadnienie kawy Excelsa zyskuje także na znaczeniu, a jej potencjalny rozwój może przynieść ekonomiczne ożywienie oraz lepsze perspektywy dla plantatorów, co może mieć kluczowe znaczenie w obliczu globalnych kryzysów.