Sensacyjne odkrycia w Armenii zmieniają nasze wyobrażenia o rozwoju wczesnochrześcijańskich budowli! Archeolodzy odkryli ośmioboczne kościoły, które wcześniej nie były znane w regionie. Doctor Mkrtich H. Zardaryan, prowadzący badania, podkreśla, że podobne budowle znane są z wschodnich regionów basenu Morza Śródziemnego i pojawiły się już w IV wieku. Ciekawe jest to, że cztery z ośmiu boków kościoła zostały rozbudowane w wnęki, co sprawia, że świątynia została zaprojektowana na planie krzyża. Odkrycie to jest niezwykle istotne, ponieważ wspiera tezę o wczesnym kształtowaniu się architektury chrześcijańskiej w tym regionie - dodaje Zardaryan.

Podczas wykopalisk badacze odnaleźli resztki drewnianych platform, które datowane są metodą radiowęglową na IV wiek, co może sugerować, że miejsce to miało znaczenie kulturowe i religijne. Ośmiokątna część świątyni ma średnicę około 30 metrów i jest niezwykle starannie wykonana, a jej posadzka pokryta jest zaprawą murarską i terakotą. Znalezione fragmenty marmuru świadczą o tym, że kościół był bogato dekorowany materiałami sprowadzanymi znad Morza Śródziemnego. Odkryte masywne kolumny świadczą o architektonicznych ambicjach ówczesnych budowniczych.

Co ciekawe, Artaxata, będąca nową stolicą Armenii, została założona przez Artaksesa I w około 176 roku p.n.e., co czyni to miejsce kluczowym punktem w historii regionu. Legenda głosi, że władca uczynił to na sugestię Hannibala, który ukrywał się po ucieczce z Kartaginy. W ciągu następnych wieków, Armenia pod rządami Tigranesa II stała się jednym z najpotężniejszych państw Azji Mniejszej, a Artaxata słynęła z bogactwa i architektonicznych cudów.

Niestety, historia miasta była burzliwa. Artaxata została zdobyta przez rzymskie legiony w 58 roku, a niedługo potem zniszczona. W kolejnych wiekach miasto doświadczało wielu upadków i odbudów, jednak w 387 roku wymieniana była jako jedna z trzech kluczowych miejsc wymiany handlowej między Rzymem a Persją. W roku 450 miasto zostało zniszczone przez armeńskie siły wspierające Persów, a zmiany w biegu rzeki Artaxes sprawiły, że miasto zostało opuszczone.

Niemniej jednak, Artaxata odegrała kluczową rolę w historii chrześcijaństwa w Armenii. To właśnie w tym mieście był więziony św. Grzegorz Oświeciciel, apostoł Armenii, który po uwolnieniu przez króla Tiridatesa III nawrócił władcę na chrześcijaństwo w 301 roku, co uczyniło Armenię pierwszym oficjalnie chrześcijańskim państwem na świecie. Obecnie, w miejscu, gdzie Grzegorz był więziony, znajduje się klasztor Khor Virap, a w jego pobliżu odkryto najstarszy znany kościół.

Warto dodać, że biskupi z Kapadocji mianowali Grzegorza biskupem Armenii, a on sam stworzył podstawy dla organizacji Kościoła w Armenii na wzór grecki i syryjski. Swoimi działaniami Grzegorz zapoczątkował dynastię biskupów, która przetrwała do V wieku, co pokazuje, jak głęboko chrześcijaństwo zakorzeniło się w kulturze armeńskiej. Jego działalność i pisma, mimo że niektóre z nich mogą być później modyfikowane, były kluczowe w procesie budowania tożsamości religijnej narodu.